Datasets:
LocalDoc
/
AzTC

Dataset card Data Studio Files
xet
 Community
Search is not available for this dataset
text
stringlengths
10
518k
Allahverdi ilə getdik Əsgərana, Vitali Balasanyanla görüşdük.
O vaxtlar yeni başlamışdılar əsirlərin dəyişdirilməsi prosesinə.
Getdik, onlarla danışdıq, əsirin birini verdim onlara, Xocalıdan olan xeyli əsir aldım.
Tofiqin meyitini almaq elə də asan olmadı.
Bizi postda girov saxladılar - Allahverdini, məni, bir də Hümbətin oğlu Şahini.
Bir qrup, Şahinin qardaşları Tahir və Vladim getdilər Əsgərana cəsədi götürməyə.
Digər qrup da - qaynım Məhər, qardaşım Bakirin kiçik qaynı Yusif, erməni də qoşdular bunlara, cəbhəçilərdən də qoşdular -“buxanka” dediyimiz hərbi UAZ-ların biri ilə göndərildi Ağdərə rayonunun Qazançı kəndinə.
Ondan bir neçə gün əvvəl isə bizim Ağdam özünümüdafiə qüvvələri Qazançıda əməliyyat keçirmişdilər, uğurlu əməliyyat idi.Qəlpə dəyib təsadüfi ölənlərdən biri Əsgəranın keçmiş milis rəisi var idi - Volodya Avagimyan, onun anası idi.Demişdilər ki, onun cəsədi gəlməsə, Tofiqin cəsədini verməyəcəyik.
Bunun anasının meyiti gətiriləndən sonra Vitali ratsiya ilə dedi ki, siz də meyiti təşkil edin və verin.
- 1992-ci il mart ayının haradasa 19-u olardı.
Gətirdim...top yeşiyinin içində.
Qardaşımın meyiti idi də, gözlər olsun, görməsin.
İndi təsəvvür edin ki, Allahverdi qolumdan yapışıb yavaşca qulağıma deyir ki, “Akif, möhkəm ol, bilməsinlər ki, sənin qardaşındır.
İndi siqaret çəkə-çəkə gözləyirik ki, o erməninin meyitini də gətirsinlər.
Nə isə, gətirdilər, bunları dəyişdik və qardaşımın meyitini aldım.
Meyiti götürdük, gəldik Hindarx kəndinə.
Gördük, məzarı da qazıblar, dəfn üçün hər şey hazırdır.
Qardaşımın bir döyüşçüsü vardı, Familə Salmanlı, həm jurnalist idi, həm də müəllimə işləyirdi.
Xocalıya o vaxtı könüllü gedənlərdəndi.
O mənə dedi ki, “Akif, biz Tofiqlə bir dəfə Bakıya getmişdik, Müdafiə Nazirliyinə, sənədlər üçün.
Oradan çıxanda getdik Şəhidlər xiyabanını ziyarət etməyə.
Tofiq dedi ki, Familə, burada yatanlar dünyanın ən xoşbəxt adamlarıdır.
Məni burada dəfn etsələr, elə bilərəm, dünyanın ən xoşbəxtiyəm.
Bilirsiniz, 20 Yanvar hadisələrindən sonra Tofiqdə çox dəyişiklik olmuşdu.
Familə bunu deyən kimi Hindarxda Şahinə dedim ki, bəs mollaya de, o qəbrin lazım olan dualarını versin, bağlayın.
Belə oldu, götürdüm gəldim Bakıya və dəfn elədim...Belə...Xocalıda qalan doğmalarımdan bircə dənə məzar qardaşımın məzarı oldu.
Qalanların nə bir nişanəsi var, nə də harada olduqları bilinir...""- Faciə baş verəndən sonra Xocalıya gedənlər oldumu?
Xocalı faciəsi baş verənə qədər axırıncı Xocalıya gedən olub Elman Məmmədov - Milli Məclisin deputatı.
Həmin vaxt Elman Məmmədov Xocalı İcra Hakimiyyətinin başçısı idi.1992-ci il fevral ayının 12-də Elman mənə xəbər göndərdi ki, səhər tezdən Gəncədə hərbi aeroportda olun.
Danışmışam, vertolyot təşkil edəcəklər, sursatı aparacaq Xocalıya.
Oradan da həmin vertolyotlar qocaları, xəstələri, uşaqları çıxaracaq.
Mən o vaxt birinci dəfə idi yaxından görürdüm - “Mi-26” ağır yük nəqliyyat vertolyotları var idi, zirehli texnika, tank daşımaq üçün.
Təsəvvür edin ki, üç dənə tankı o vertolyotda aparıb harasa ata bilirlər paraşütlə.
Gəncə diviziyasının komandiri vardı - Şerbak.
Deyəsən, elə Şerbakla danışıb razılaşmışdılar ki, həmin vertolyot bir gündə üç dəfə Xocalıya uçub camaatı çıxaracaq.
Nazim Abışovun idarə etdiyi avtobus vardı, modelini bilmirəm, o vaxt ona “pinqvin” deyirdilər - bağlı, yük daşımaq üçün avtobus idi.Avtobusun arxasını verdik, açdıq.
Ermənilər hərbi sursatı görən kimi dedilər, olmaz, biz danışmışıq ki, ərzaq aparılacaq, oradan da bəri adamlar gətiriləcək, hərbi təyinatlı yük ola bilməz.
Oturduq Elman müəllimin maşınına, gəldik Gəncə Polis İdarəsinə.
O vaxt polis idarəsinin rəisi Eldar Həsənov idi.Elman müəllim qalxdı rəisin yanına, nə danışdılar, nə müzakirə etdilərsə, yenidən onun müavini ilə düşdü, gəldik Gəncənin un dəyirmanına.
Söhbət gedir 1992-ci il fevral ayının 13-ü, günün birinci yarısından.
Dəyirmanda yeşikləri sındırdıq.
Orada qalan patron, qumbara, nə vardısa hamısını sellofan kisələrə doldurandan sonra qoyduq 70 kq-lıq un kisələrinin içinə.
Unu vurdular üstünə, ağzı tikildi, üstünə də yarlıq vuruldu ki, 70 kq-lıq undur.
O formada maşınlara yığdıq, gətirdik.
Ruslar baxdılar, gördülər ki, undur.
Elman müəllim də dedi ki, mən gedim, bunları boşaldıb gələcəyəm ikinci dəfə vertolyotu göndərəm.
Vertolyot getdi, çox gec qayıtdı.
Biz də günorta çörək yeməmişdik deyə axşama doğru elə Elman müəllimin maşını ilə getdik Gəncəyə.
Vertolyotun səsi gələndə, böyük idi deyə səsi çox güclü yayılırdı, tələsik döndük.
Elə oldu ki, biz gəlib çatana qədər vertolyot düşmüşdü uçuş xəttinin o biri tərəfinə.
Həmin gün də “İL-76” yük təyyarələri Rusiyaya dalbadal uçuşlar edirdilər.
Bilmirəm, orada olan hərbi sursatı daşıyırdılar, ya nə idi, dəqiq bilmirəm.
Mən elə uçuş xəttinə çatanda “İL-76” eniş etdi - ora hərbi aeroport idi.O tərəfə keçəndə gördüm ki, camaat bir-birini axtarır.
Uşaqlı, qadınlı, kişili, təxminən dörd yüz nəfərə yaxın adam olardı.
Elman müəllimi soruşdum, dedilər, onu qoymadılar vertolyota minməyə.
Çəkdilər, saldılar yerə ki, hara gedirsən?..
Xocalının polis rəisi vardı - Sabir Məmmədov.
Mayor idi.Sabir dedi ki, Malıbəylidə yandırılan meyitlərin iyi Xocalıya çatandan camaat təşvişdədir, vahimədədir, amma çıxmağa imkan yoxdur.
Buradan da bəzi rəsmilər xocalıları aldadırdılar ki, “narahat olmayın, səhər çayımızı Xocalıda içirik.
Əməliyyat keçirib Əsgəranı götürəcəyik”.
Əsgəranı isə götürən yox idi.""Əməliyyat başlamamışdan dörd-beş gün qabaq mağaza qabağında, bazarda camaat söhbət edirdi ki, üç gündən, ya beş gündən sonra Əsgərana bizimkilər hücum edəcəklər.
Guya məxfi əməliyyat hazırlanır.
Hücumu, adətən, səhərə yaxın edərlər, düşmənin yarıyuxulu olan vaxtı.
Çünki döyüşdə əsas məsələ birinci müdafiə xəttinin yarılmasıdır.
Neytral xətdir, sonra gəlir minalanmış sahə, sonra da birinci xətt.
Bütün qüvvəni də birinci xəttə cəmləyirlər.
Birinci xətti alandan sonra sərbəst irəliləmək olur.
Bunu da etmək üçün gərək döyüşü vaxtında başlayasan ki, gün ərzində bunları tamamlaya biləsən.
Bizimkilər isə iki dəfə uğursuz cəhd etdilər, hər birində də itkilərimiz oldu, üçüncü və axırıncı əməliyyat 31 yanvarda keçirildi.
Mən Naxçıvanlı kəndi istiqamətindən Əsgərana tərəf gedəndə Qarqar çayının sol tərəfində Qaraqaya tərəfdən bir batalyon hücuma keçmişdi, sağ tərəfdə Qarağacı qəbiristanlığının yanında kənd vardı, oradan da başqa qüvvələr hücuma keçmişdilər.
Bizim polis qüvvələrini də Qarağacı qəbiristanlığında cəmləmişdilər ki, Əsgərandan əks-hücum ola bilər - qabağını saxlamaq üçün.
19-cu post dediyim yerdə ratsiya vardı.
Gəldim ratsiya ilə qardaşımın çağırış kodunu çağırdım, səhv etmirəmsə, “Turan” idi onun çağırış kodu.
Üstüörtülü dedi ki, bəs inşallah, yaxşı olacaq, bu gün görüşəcəyik.
Hamımız eyni tezlikdə idik deyə ermənilər də danışıqları eşidirdilər.
Tofiq dedi:“Ratsiyanın səsini artır, orada olanların hamısı eşitsin.
Onlara çatdır ki, Əsgəran boşdur.
Səhər-səhər hücum başlayanda Əsgəranda olan ermənilər mal-qaralarını da götürüb Boz dağının üstündən Xankəndiyə tərəf getdilər.
Dedi, əgər orada olanlar inanmırlarsa Əsgəranın boş olmasına, mən üç-dörd nəfər əsgərlərimdən göndərərəm, qala divarlarının yanında olan ot tayalarına və evlərin bir neçəsinə od vursunlar.
Tüstü qalxanda bilin ki, həqiqətən, Əsgəran boşdur.
Dayandırmayın döyüşü, gəlin!”"Təxminən yarım saat, ya 40 dəqiqə sonra baxdıq ki, qala divarları yanından boz tüstü qalxır.
Bizə də Pirlər kəndinin üstündən, Fərrux dağından, iriçaplı pulemyotlarla atırlar.
Səhər-səhər döyüş gedən vaxt binoklla ətrafa baxanda gördüm ki, Xanabad kəndi ilə Pirlər kəndinin arasındakı torpaq yolda ermənilər UAZ-la gəlib nəsə iş görürlər.
Binoklla görünsələr də, bizdən çox uzaq idilər.
Bizim qüvvələrimiz Pirlərdən çıxıb Xanabad kəndinə yol alanda ağlıma gəldi ki, bəlkə, o UAZ-la gələn ermənilər yolda mina basdırıblar?
Oradan da 19-cu posta xeyli yoldur axı.
Elə bil, Qarayazı qəbiristanlığı qurtarır, arada üzümlük sahəsidir, böyük minalanmış sahədir.
Qəbiristanlığın arası ilə gəldim çıxdım posta ki, ratsiya ilə xəbər verim, ehtiyatlı olsunlar.
Məlum oldu ki, oradan keçməli olan texnikaların heç birində rabitə əlaqəsi yoxdur.
Aradan bir az keçdi, qabaqda gedən texnikalardan biri minaya düşdü.
Əvvəlcə qara tüstü qalxdı, haradasa iki, ya üç saniyə sonra partlayış səsi gəldi.
O texnikanın içində nə qədər əsgərimiz şəhid oldu.
Biraz keçəndən sonra komanda verdilər ki, “Döyüş dayandırıldı!
Geri dönün!”"Düşdük, gəldik 19-cu posta, dedilər ki, bəs Müdafiə Nazirliyindən kimsə gəlib buradakıları hərbi tribunalla hədələyib ki, niyə əmr olmadan hücuma başlamısınız?
Deyib ki, biz plan hazırlamışdıq ki, Araz çayından başlayıb düz Murova qədər ərazidən qəflətən hücum edib, ərazini azad edəcəyik.
- Akif müəllim, Xocalıda soyqırım baş verəndən sonra o ərazidə çəkiliş aparılıb.
İlk olaraq Şamil Sabiroğlu fotoçəkiliş edib, sonra Seyidağa Mövsümlü və Çingiz Mustafayev videoçəkiliş aparıblar.
Həmin ərazidə çəkiliş aparılmasından xəbəriniz var idimi?
- Baxın, mənim söhbətimin əsas məğzi də budur - həqiqətdən kənar olan çox məlumatlar ötürülüb, hamı da elə yazıb.
Mən bayaq sizə dedim ki, Xocalıya axırıncı gedən şəxs Xocalı İcra Hakimiyyətinin ovaxtkı başçısı Elman Məmmədov olub - 1992-ci il fevral ayının 13-də.