Datasets:
LocalDoc
/
AzTC

Dataset card Data Studio Files
xet
 Community
Search is not available for this dataset
text
stringlengths
10
518k
Yarımadada zəngin yeraltı sərvətlər xüsusilə də neft boldur.
Yarımadanın məşhur təbii sərvətləri və tarixi irsi hələ uzun illərdən bəri Avropa və Asiya səyyahlarını özünə cəlb etmişdir.
Qala" Dövlət tarix-etnoqrafiya qoruğunun xalqımızın tarixi, milli və mədəni dəyərlərinin mühafizə edilməsi, bərpası, həmçinin onların təbliği sahəsində əhəmiyyəti böyükdür.
Yəni Qala qəsəbəsinin tarixi hissəsində- "Qala" Dövlət tarix- etnoqrafiya qoruğu ərazisində olan elmi, tarixi, bədii əhəmiyyət daşıyan bütün tarix və mədəniyyət abidələri dövlət tərəfindən qorunur.onun məşhurluğu hətta ətraf kəndlərə də yayılmışdı.
Həyət: Qala kəndi faktiki olaraq kiçik şəhər kimi olub, əhalisinin böyük hissəsi kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmasına baxmayaraq, kəndin daxilində əkin sahələri və bağlar olmayıb.
Bütün əkin sahələri kənddən kənarda olmuşdur.
Qəsəbənin yaşayış evləri üçün kiçik bağlı həyətlər xarakterikdir.
Bu həyətlərdə əsasən bir neçə ağac əkilərdi.
Xüsusilə tut və püstə ağacı əkmək demək olar ki, ənənəvi hal idi. Qaydaya görə hər həyətdə daş hovuz da olardı.
Bu hovuzlar bəzən yumru, bəzən də kvadrat şəkilli olarmuş.
Həyətlərdə su quyusu, taxıl üçün zirzəmi və duz üçün quyu da olub.
Artizan su quyusu Qala üçün səciyyəvi olan su mənbələrindən biridir.
Quyunun ətrafındakı daşlarda yarıqlar da var, bu səhəng qoymaq üçün xüsusi yerlərdir.
Həm də bu daşda su qalıb iy verməsin deyə, axar yerləri də var.
Quyunun içinə düşmək üçün ayaq yerləri də var.
Quyularla yanaşı, kənddə ovdanlar və yeraltı kəhriz sistemi də olub.
İçməli su məsələsi Qalada çətin olub.
Quyuların əsas hissəsi ancaq Şor gölün ətrafında yerləşib.
Kəndin şərq (yuxarı) hissəsinə getdikcə suyun tərkibi tam dəyişir, həmin sudan istifadə isə mümkün deyil.
Ev: Bildiyimiz kimi, Abşeron qumluq və susuzluq olan bir yerdir.
Ağac məhsullarının qıtlığından Abşeronda tikinti materialları üçün əhəng daşından istifadə edilirmiş.
Evlərin tikilişində daşların üstünlük təşkil etməsi, tağ və gümbəzli evlərin yaranmasında müəyyən rol oynamışdır.
Qala kəndində olan evlərin əksəriyyətinin tavanları tağ formasındadır.
Yəni həmin konstruksiya bütövlükdə tağın mərkəzində yerləşən qıfıl daşın üzərində qurulub.
Bu tağ trapesiya şəklindədir.
Həmin daşlar gil vasitəsilə tikilmişdir.
Evlərin damı üst hissədən gillə çəkilir, su gillərin üstündən navalçalar vasitəsilə süzülür.
Hər mənzilin qarşısında mütləq 80sm-1m hündürlüyündə səki olur.
Qalanın özündə yaşayış evləri iki, bəzi hallarda isə üç otaqdan ibarət olub.
Şərti olaraq otağın birini təsərrüfat hissəsi adlandırmaq olar.
Digər bir hissə isə qonaq, yaxud yataq otağı kimi istifadə olunur.
Üçotaqlı evlərdə otaqlardan biri mətbəx, ikisi qonaq və yataq otağı kimi istifadə olunurdu.
Ümumiyyətlə, üçotaqlı evlər ailənin maddi, sosial vəziyyəti və uşaqların sayının çox olması ilə əlaqədar tikilirdi.
Təsərrüfat yönümlü otaqda, həm mətbəx, həm də təsərrüfat işləri görülürdü.
Mətbəx hissəni, qonaq otağından ayırırmaq üçün, evlərdə tağ tikilirdi.
Adətən mətbəx hissədə təndir, ocaq və "suaxan" yerləşir.
Ən maraqlı memarlıq abidəsi "suaxan" adlanan yerdir.
Suaxan" adlanan yerdə, evli insanlar qüsl vermək, namaz qılmamışdan əvvəl dəstəmaz (pak olmaq üçün)almaq üçün istifadə edirmişlər.
Bu da onu göstərir ki, Azərbaycan xalqı ta qədim dövrlərdən öz yaşayış tərzinə böyük diqqət ayırmış, sanitar-gigiyenik normalara vaxtlı-vaxtında riayət etmişlər.
Mətbəxin içərisində gildən təndir olurmuş.
Evlər plan quruluşuna görə elə inşa edilmişdir ki, mətbəx hissədə xörək hazırlayanda, həm ocağın, həm də təndirin tüstüsü onların üzərində yerləşən xüsusi baca(dobla) vasitəsilə çıxırmış.
Otaqların qızdırılması üçün kürsüdən, yaxud buxaradan istifadə edilirmiş.
Otağın bir hissəsində mərkəzdə kürsü üçün yer ayrılırmış, ora manqal qoyurmuşlar, içərisinə qızmar kömür tökülürmüş və onun vasitəsilə də otaqlar qızdırılırmış.
Kürsü qızdırılan zaman yaranan tüstünü evdən uzaqlaşdırmaq üçün dam örtüyündə kiçik bir boşluq-baca qoyulurdu.
Otaqların döşəməsi torpaq, bəzən də gillə örtülərmiş.
Divarlarda müxtəlif ölçülərdə taxçalar düzəldilərmiş.
Cumaxatan" deyilən yerdə sandıq və üzərində yorğan-döşək qoyurlarmış.
Divarın hündür hissəsində özünəməxsus xüsusiyyətə malik taxça tikilər və bura müqəddəs kitab- "Quran" yaxud "çıraq" qoyulurdu.
1,8–2m hündürlüyündə ləmə düzəldilirmiş.
Ləməyə qab-qacaq düzərdilər və bu da evin gözəlləşməsinə xidmət edərdi.
Sənətkarlıq Qala kəndində bir sıra sənət sahələri inkişaf etmişdi.
Qala xalçaçıları, dəmirçiləri, dulusçuları, bənnaları, dülgərləri, silahsazları ilə məşhur idi. Qalalılar üçün ənənəvi təsərrüfat sahələrindən biri həmişə heyvandarlıq, xüsusilə də qoyunçuluq olmuşdur.
Qala cins qoyunu öz keyfiyyətinə görə məşhur idi.
Bu cinsdən olan qoyunlar 80–90 kq ət verirmiş.
Hətta onların quyruğunun ağırlığı 15–20 kq olub.
Bəzən quyruq o qədər ağır olurmuş ki, heyvan yatıb dura bilmədiyindən hərəkətdən qalırmış.
Buna görə də ağır quyruqlu heyvan üçün iki çarxlı yeşikvarı xüsusi sürüyücü araba hazırlayıb, hərəkət zamanı quyruğu onun içinə salırmışlar.
Bütün bu cəhətlərinə görə Qala qoyunu Abşeronda həmişə ən yüksək qiymətləndirilmişdir.
Samanlıqlar: Samanlıqlar evlərə bitişik inşa edilməklə yanaşı evlərdən kənar həyətdə də inşa edilirdi.
Ümumiyyətlə, samanlıqlar sonralar həyətdən kənarda inşa edilmişdir.
Əslində samanlıqların bir hissəsi yerin altında olmaqla iki hissəli inşa edilirdi.
Aşağı enmək üçün pilləkənlər qoyulurdu.
Dam örtüyü daşların səliqə ilə yığılmasından ibarət olurdu.
Daşların arasına gil çəkilirdi.
Dam örtüyündəki qoyulmuş oyuq isə havanın dövr etməsi üçün idi. Belə tikililərin ilkin nümunələrində daşların arasında gil örtüyü olmamışdır.
Deməli, əcdadlarımız həndəsi baxımdan bu tikililərin inşasını mükəmməl düşünməyə qadir olmuşlar.
Yuxarı hissəni daha çox "zəvərdər" adlanan böyük daşlar saxlayır.
Divarda heyvanı yemləmək üçün yer ayrılarmş.
Divarda kiçik oyuqlar da olur, bunlar isə heyvan bağlamaq üçün nəzərdə tutulub.
Deməli, bu samanlıqdan çox ailəyə məxsus heyvanı saxlamaq üçün yer olmuşdur.
A. Axundov Eneolit və tunc dövrünə aid edilən evlər haqqında bele yazır ".
Yaşayış məskəni əsasən gümbəzli, dairəvi tikilililərdən ibarətdir.
Yaşayış evinin yuxarı hissəsində dəliklə mövcud idi. Dəliklər əsasən otaqın işıqlandırılması və tüstünün cıxması üçün nəzərdə tutlurdu.
Ehtimalda varki həmən evlərdə pəncərələrdə mövcud olmuşdur.
R. Göyüşov öz kitabında bu yaşayış məskənlərinin təhlilini yazır: "Ümumi sahəsi 0.5 h dan bir qədər çox olan oval formalı bu abidədə iki mədəni təbəqə üzə çıxarılmışdır.
Onun I alt təbəqəsi Eneolit, II təbəqəsi isə son Tunc dövrünə aiddir.
Eneolit dövrü təbəqəsinin qalınlığı 1.5 m-dir.
Bu təbəqədə sahəsi 400 kv-ə yaxın dairəvi yaşayış binası və xeyli təsərrüfat tikililəri aşkar olunmuşdur.
Bunlar müxtəlif ölçülü (50–55x22–25x8;26x16x9 sm) ciy kərpiclə tikilmışdır.
Bir-birinə gil məhlulla bərkidilmiş, kərpic hörüklərinin diametri 3 m-ə catır.
Onlar yarımformal formada (0.5x0.5m ölçüdə) düzəldilmişdir.
Alimlərin bu fikri bizə Azərbaycan ərazisində eneolit və tunc dörlərində mövcud olan evlərin dairəvi və dəlikli olmasını deyir.
Belə bir tikili formasına Qala qəsəbəsində mövcud olub, bu günə kimi bizə qaranlıq qalıb, samanlıq kimi tanınan tikililərə rast gəlmək olar.
Onlar hansı dövrə aid edilməsini və hansı məqsədlə tikiliməsini qətiliklə demək üçün isə orada arxeoloji qazıntılara ehtiyac duyulur.
Qala kəndin qəbiristanlıq ərazisində, tikinti texnikası Şirvan-Abşeron memarlıq üslubuna xas olan iki türbə yerləşmişdir.
Ümumilkdə türbə anlayışı İslam təliminə ziddir və İslam ölkələrində türbə tikintisinin çox geniş yayılması, başlıca olaraq əsgi türk gələnəklərinin bu regionun xatirə memarlığına yönəldici təsir göstərməsi ilə bağlıdır.
Bir qrup alim (M. Van – Beşem, E. Dits, N. Baçinski, O. Aslanapa) türbələrin türk mənşəli olmasını təsdiq edərək, onların yaranmasını köçəri çadırının, yaxud köçəri xalqların başçılarının iri çadırlarının monumental memarlıqda yamsılanması ilə bağlayırlar.
A. Puqaçenkovanın fikrinə görə bu türbələr "ideyaca Orta Asiyanın və Qafqazın türk xalqlarının qədim kurqanabənzər dəfn tikintilərinə bağlıdır.
Bu xatirə tikililərinin türkcə orijinal adı – türbət sözünün də anlamı "duran (daimi) ev" deməkdir.
("Tu / u / r" – duran – dayanan, "bet / d" – bina, xatirə binası, ev) İstər şərq, istərsə də qərb səyyahları türk ellərinin kurqanabənzər çadırabənzər qəbirüstü tikililəri haqqında məlumatlar vermişlər.
Onlardan İbn Fədlanın X yüzilin başlanğıcında Qərbi Türküstanda yaşayan oğuz türklərinin dəfn mərasimi haqqında olan məlumatıdır.
O yazmışdı: "Əgər onlardan adam ölübsə, onun üçün evəbənzər, böyük bir qəbir qazırlar…Sonra onu həmin evə qoyurlar, üstünü tirlərlə örtürlər, onun üstündə isə gildən yurtabənzər tikili ucaldırlar.
Qala kəndində yerləşən türbələrdən biri "Məhəmməd imarəti" adı ilə tanınan türbədir ki, 1624–1625-ci illərdə inşa olunmuşdur.
Bunu girişin üstündə, arxitravın altındakı epiqrafik yazıda oxumaq olur.
Ərəb əlifbasının nəsx xətti ilə yazılmış kitabədə qeyd olunur: "Bu binanı məğlubedilməz Şah-Abbas Heydərin və əl-Hüseyn Hacı Məhəmməd əl-Kəlainin hakimiyyəti günlərində h.q.
tarixi ilə 1034-cü ildə (1624–25-ci illər) tikməyi əmr etmişdir.
Türbə ağ əhəng daşından tikilməklə üzlük daşla örtülmüşdür.
Tikintidə iri sal daşlardan istifadə olunmuşdur.
Türbənin həcm kompozisiyası iki hissədən—kvadrat plan quruluşlu əsas üzərində ucaldılmış aşağı və onun örtüyünü yaradan yuxarı, yarımdairəvi gümbəzdən ibarətdir.
Türbə karnizlə tamamlanır.