**XÜLASƏ** Bu tədqiqat Aşağı Kür çökəkliyi (AKÇ) və Bakı arxipelaqı (BA) daxil olmaqla Cənubi Xəzər çökəkliyi sistemində faydalı qazıntıların mənşəyinin paleotektonik, paleocoğrafi şərait və geodinamik rejimlə necə əlaqələndiyini, eləcə də Gec Miosendən etibarən Ərəbistan plitəsinin təsiri ilə formalaşan kollizion proseslərin bölgənin struktur-morfoloji və termal inkişafına nə dərəcədə yönverici rol oynadığını kompleks şəkildə qiymətləndirir. Seismotektonik göstəricilərin, çöküntütoplanma sürətlərinin, geotemperatur xəritələrinin və palçıq vulkanizmi indikatorlarının inteqrasiyası göstərir ki, Cənubi Xəzər meqaçökəkliyinin qərb periklinal zonasının morfotektonik skeleti sıxılma gərginlikləri tərəfindən idarə olunmuş, AKÇ və BA-nın intensiv deformasiya olunması isə antiklinal zonallaşmanı, yerli qalxımların və qırıcı şəbəkəsinin hüdudlarını müəyyənləşdirmişdir. Nəticələrə görə, AKÇ-də antiklinal xətlər şimal-qərbdən cənub-şərqə uzanır və bu, şimal-şərq–cənub-qərb istiqamətli maksimal sıxılma gərginliklərinə perpendikulyar struktur elementlərinin üstünlüyünü təsdiqləyir. AKÇ-nin şimal-şərq seqmentində sıxılma gərginliklərinin intensivliyi pik dəyərlərə çatır; buradakı lokal qalxımlar həm seysmik kəsiklərdə, həm də səth-şelf morfologiyasında asimmetrik, "flower structure" tipli transpressiv motivlərlə ifadə olunur. --- **Səhifə 2** Çöküntütoplanma sürətinin məkanca və zamanca dəyişkənliyi, xüsusən Cənubi Xəzərin mərkəzində 0.4 mm/il, şelfdə 3–4 mm/il və Kür çayının mənsəbində 6 mm/il-ə çatan göstəricilər, akkumulyasiya rejiminin geodinamik yüklənməyə həssas olduğunu göstərir. Çöküntü qalınlığının AKÇ mərkəzinə doğru 6–7 km-ə qədər artması subsidensiya-sıxılma balansının uzunmüddətli kinematikası ilə izah olunur. Geotemperatur modelləşdirmə və xəritələşdirmə neftəmələgəlmənin baş zonalarını AKÇ və BA üçün ayırd etmiş, BA-da 3000–4000 m intervalında neft, 8000–8500 m intervalında isə qaz əmələgəlməsinin pik zonalarını təsbit etmişdir. Palçıq vulkanizmi məcraları boyunca temperatur anomaliyalarının müşahidəsi, yerli termal axının artması və süxur kompleksləri daxilində maye-müxtəlif fazalı qarışıqların dərinlikdən gətirilməsi ilə əlaqələndirilmişdir. Nəticə olaraq, AKÇ və BA-nın neft-qazlılıq potensialının formalaşması birbaşa sıxılma gərginlikləri, qatlanma-qırılma kinematikası və çöküntütoplanma rejiminin sinxronlaşdırılması ilə bağlı olub; Pliosendə hər iki struktur domen üzrə inkişafın sürətlənməsi, akkumulyasiya-tektonika qarşılıqlı təsirinin ən yüksək səviyyəsini əks etdirir. **Açar sözlər** Cənubi Xəzər çökəkliyi; Aşağı Kür çökəkliyi; Bakı arxipelaqı; sıxılma gərginlikləri; paleotektonika; paleocoğrafiya; geodinamik rejim; palçıq vulkanizmi; çöküntütoplanma; neftəmələgəlmə; qazəmələgəlmə; geotemperatur modelləşdirmə. --- **Səhifə 3** ## **Giriş** Faydalı qazıntıların regional paylanması və genezisi əksər hallarda geodinamik çərçivə, paleotektonik epizodlar və paleocoğrafi təkamüllə sıx bağlıdır. Qafqaz orogeni və Cənubi Xəzər meqaçökəkliyi arasında yerləşən Aşağı Kür çökəkliyi (AKÇ) və Bakı arxipelaqı (BA) bu baxımdan unikal laboratorıyadır: burada Gec Miosendən bəri davam edən Ərəbistan-Avrasiya kolliziyası nəticəsində yaranmış sıxılma rejimi həm struktur-morfoloji, həm də neft-karbohidrogen sistemlərinin inkişafını güclü şəkildə yönləndirir. Bu işdə məqsəd: * AKÇ və BA ərazilərində sıxılma gərginliklərinin orientasiyası, intensivliyi və zamanca dəyişkənliyini qiymətləndirmək; * qatlanma-qırılma şəbəkəsinin geometriyasını paleostress sahəsi ilə əlaqələndirmək; * çöküntütoplanma sürətlərinin məkan-zaman variasiyalarını və onların subsidensiya balansına təsirini göstərmək; * geotemperatur xəritələri əsasında neft və qaz əmələgəlməsinin baş zonalarını müəyyənləşdirmək; * palçıq vulkanizminin termal və hidrodinamik siqnallarını, həmçinin süxur komplekslərinin temperatur rejiminə təsirini izah etmək; * mineral resursların (xüsusən neft-qaz) potensialını struktur-paleocoğrafi ramka daxilində inteqrasiya etmək. ## **Regional geodinamik fon** Gec Miosendən etibarən Ərəbistan plitəsinin şimala doğru hərəkəti Qafqaz kollizion zonasını aktivləşdirmiş, Cənubi Xəzər meqaçökəkliyinin qərb kənarında transpressiv-sıxılmalı deformasiya rejimi yaratmışdır. Bu proses, Cənubi Xəzər dərin çökəkliyi altında yüksək sıxlıqlı litosfer blokunun şərti şəkildə udulması (subduksiya-vari tələffüz olunan udulma) ilə nəticələnmiş, qərb yamac boyunca pillələnmiş itələnmələr, sağ-yanal komponentli qırılmalar və ön zonada sıxılmalı qatlanma kəmərləri əmələ gətirmişdir. Regional stress sahəsinin maksimum üfüqi komponenti (SHmax) şimal-şərq–cənub-qərb istiqamətlidir; bu istiqamətdə sıxılma gərginliklərinin yüksəkliyi AKÇ-nin şimal-şərq seqmentində ən aydın şəkildə izlənir. Nəticə etibarilə, antiklinal oxlar və qırılma zonalarının dominant uzanma istiqaməti şimal-qərbdən cənub-şərqə doğrudur ki, bu da SHmax-ın ortoqonalını əks etdirir. --- **Səhifə 4** ## **Paleotektonik və paleocoğrafi kontekst** Paleocoğrafi rekonstruksiyalar göstərir ki, Neogen boyunca Kür hövzəsi-delta kompleksi, Abşeron şelfi və inteqrasiya olunmuş arxipelaq sistemində çöküntü fasiyaları deltaik-allüvial, prodelta-dənizli slam və dayaz dəniz karbonat-silis biogenləri arasında paylanmışdır. Gec Miosen–Pliosen dövründə tektono-eustatik səviyyə dalğalanmaları ilə sinxron proqradasiya-reqressiya mərhələləri çöküntü litoqrafiyasını zonallaşdırmış, BA xətti üzrə ritmik qalxımlar isə lokal akkumulyasiya baryerləri yaratmışdır. Paleotektonik təkamül, Ərəbistan plitəsinin itmə sürətindəki dəyişmələrlə birlikdə transpressiv komponentin güclənməsinə və qatlanma cəbhəsinin qərbə doğru miqrasiyasına yol açmış, AKÇ-də antiklinal məhəllələrin ardıcıl aktivləşməsi ilə müşayiət olunmuşdur. --- ## **Material və metodlar** ### **Məlumat bazası** * Regional və yüksək ayırdetmə qabiliyyətli seysmik kəsiklərdən çıxarılan struktur xəritələr; * Quyu geofizikası (temperatur, qalınlıq, vitrinit əksoluunma, akustik sürət); * Palçıq vulkanlarının termal-fluid kimyası, qaz-izotop tərkibi və vent temperatur ölçmələri; * Çökmə fasiyalarının nümunə təhlili, dənə ölçüsü statistikası və çöküntütoplanma sürətlərinin stratiqrafik kalibrlənməsi; * Geodeziya-GNSS əsaslı müasir deformasiya sürətləri. ### **Paleostress rekonstruksiyası** Qırılma müstəviləri, sürüşmə vektorları və qatlanma oxlarının istiqamətlərinə əsaslanan kinematik inversiya alqoritmi tətbiq edilmişdir. SHmax azimutu, sıxılma dərəcəsi və transpressiv komponentin nisbi payı ən kiçik kvadratlar metoduyla kalibr olunmuşdur. ### **Çökmə-subsidensiya modelləşdirməsi** 1D və 2D hövzə modelləri vasitəsilə çöküntütoplanma sürətləri, istilik axını və kompaksiya qanunları (tixotropluq və yükə bağlı porozite azalması) tətbiq edilmişdir. Dərinləşmə tarixi, su dərinliyi dəyişmələri və deltaların proqradasiya sürətləri daxil edilmişdir. ### **Geotemperatur modelləşdirməsi** İstilik axını xəritələri, termal keçiricilik, radioaktiv istilik istehsalı və maye axını ilə bağlı sadələşdirilmiş kupləj modelləri istifadə olunmuşdur. Neftəmələgəlmə (60–120°C; bəzi üzvi maddə tiplərində 140°C-yə qədər), qazəmələgəlmə (120–200°C) intervalları, BA üçün quyu ölçüləri ilə kalibr olunmuşdur. --- **Səhifə 5** ## **Palçıq vulkanizmi indikatorları** Vulkan konuslarında vent temperaturu, suların xlorid-bor tərkibi, C1–C5 qaz paylanması və izotop fraksiyalanması qiymətləndirilmiş, temperatur anomal zonalarının lateral təsir radiusu empirik funksiya ilə (R ≈ 0.8–1.5 km) təxmini qiymətləndirilmişdir. --- ## **Nəticələr** ### **Sıxılma gərginliklərinin məkan paylanması və intensivliyi** * AKÇ-nin şimal-şərq seqmentində SHmax ~35–45° azimutlu, müzdarib zonalarda effektiv sıxılma 12–18 MPa aralığındadır; cənub-qərbə doğru 7–10 MPa-a enir. * BA boyunca transpressiv zolaqda hissəvi sağ-yanal komponentli itələnmələr müşahidə olunur; qırılma müstəviləri 310–320° trendlidir. * Qırıcıların uzanma istiqaməti SHmax-a perpendikulyardır: dominant NW–SE uzanmalı tərs qırılmalar və onları kəsən NE–SW istiqamətli keçid qırılmaları üçbucaq zonaları təşkil edir. ### **Struktur formalar: antiklinal zonallaşma və lokal qalxımlar** * AKÇ-də şimal-qərbdən cənub-şərqə uzanan antiklinal kəmərlər mərhələli şəkildə bir-birinə paralel düzülür; fold-propaqasiya tipli qatlanmaların ön hissəsində sürüşmə qırılmaları ilə birlikdə "fault-bend" mexanikası izlənir. * Lokal qalxımlar (məsələn, AKÇ-NE-1, AKÇ-NE-3 sintetik strukturları) morfoloji baxımdan asimmetrikdir: şimal-şərq qanadında kəskin, cənub-qərb qanadında isə daha yastı yamaclarla məhdudlaşır. Bu, sıxılma vektorunun yönü ilə uyğundur. * BA zolağında pozitiv "flower structure" motivləri müşahidə olunur; bu strukturların mərkəzində palçıq vulkanları və fluid ventləri sıx yerləşir. ### **Çöküntütoplanma dinamikası və qalınlığı** * Cənubi Xəzərin mərkəz hissəsində çöküntütoplanma sürəti 0.4 mm/il olaraq qiymətləndirilmişdir; bu göstərici termal rejimin nisbi "soyuma" tendensiyası ilə uzlaşır. * Şelfdə 3–4 mm/il və Kür çayının mənsəbində 6 mm/il-ə çatan sürətlər proqradasiya kənarlarında yüksək akkumulyasiya potensialını göstərir. * Çöküntülərin qalınlığı AKÇ mərkəzinə doğru 6–7 km-ə çatır; bu artım, Pliosen dövründə (xüsusən erkən-orta Pliosen) sürətlənən subsidensiya ilə əlaqədardır. * AKÇ və BA-da inkişaf sürəti eyni deyildir: BA boyunca struktur yüksəlmələr erkən Miosendən zəif, Pliosendə isə kəskin intensivləşmişdir; AKÇ-də isə Gec Miosen–Pliosen aralığında tədricən artan, lakin Pliosenin ortasında sıçrayış xarakterli mərhələ müşahidə olunur. --- **Səhifə 6** ## **Termal rejim və hidrokarbon yetişməsi** * Geotemperatur xəritələrinin analizi AKÇ-də neftəmələgəlmənin baş zonalarını 2.8–4.2 km intervalında ayırd edir; bu, lito-fasiyal müxtəliflikdən asılı olaraq lokal 2.6–2.8 km-lik dəyazlaşma göstərə bilir. * BA-da 3000–4000 m intervalı neftəmələgəlmə baş zonasını, 8000–8500 m intervalı isə qazəmələgəlmə baş zonasını əhatə edir. Vitrinit əksoluuma (Ro) dəyərləri BA üçün müvafiq olaraq 0.7–1.0% (neft pəncərəsi) və 1.3–2.0% (qaz pəncərəsi) diapazonuna uyğun gəlir. * İstilik axını dəyərləri şelfdə 44–52 mW/m², AKÇ mərkəzi boyunca 28–36 mW/m² olaraq təxmini qiymətləndirilmişdir; palçıq vulkanlarının yaxınlığında 5–9 mW/m²-lik lokal artımlar qeydə alınmışdır. * Palçıq vulkanizmi süxur komplekslərinin temperaturunu lokallaşdırılmış şəkildə artırır: vent kənarında 8–15°C, 0.8–1.2 km lateral məsafədə 2–5°C artım müşahidə olunur; bu artımlar kerogenin termal yetişməsinə birbaşa təsir edən regional faktor olmasa da, maye köçürülməsini sürətləndirərək lokal "overmature" linzalar yarada bilir. ## **Palçıq vulkanizmi və fluid sistemləri** * Palçıq vulkanlarının paylanması antiklinal krestdə kəsimlərlə üst-üstə düşür; dərin kök zonaları çox vaxt tərs qırılmaların kəsişmə nöqtələrinə bağlanır. * Qaz tərkibi əsasən metandır (C1/C2+ > 100), lakin qazəmələgəlmə pəncərəsinin dərin kənarlarında C2–C5 fraksiyalarının nisbi payı artır; δ¹³CH₄ dəyərləri –44‰ ilə –34‰ arasında dəyişir. * Vulkanların püskürmə dövrləri Pliosen–Kvarter çöküntülərinin sürüşmə səviyyələri ilə uyğundur və çoxkamüllü vent sistemləri termal anomaliyaları stasionar saxlayır. ## **Mineral resursların genetik zonallaşması** * Faydalı qazıntılar (hidrokarbonlar başda olmaqla) paleotektonik zonallığa tabedir. NW–SE uzanmalı antiklinal kəmərlər boyunca tələlər sıxlaşır; qırılma-örtülü və qatlanma-örtülü tələlərin sinxronluğu ən yüksək ehtiyat sıxlığını təmin edir. * Qeyri-hidrokarbon resurslar (gil süxurları, tikinti materialları, yerli karbonat linzaları) deltaik kənarlarda və reqressiv sekansların yuxarı hissələrində cəmlənir. * Maykop tipli (Oliqosen–Aşağı Miosen) orqanik zəngin şistlər potensial mənbə süxuru rolunu oynayır, üstündəki Pliosen pelit kompleksləri effektiv örtük sistemi yaradır. --- **Səhifə 7** ## **Müzakirə** ### **Kolliziya kinematikası və struktur miras** Ərəbistan plitəsinin şimala hərəkət sürətinin 15–20 mm/il diapazonunda dəyişməsi Qafqaz kollizion kəmərində basqı yaratmış, Cənubi Xəzərin qərb yamacı boyunca transpressiv büküləmələri induksiya etmişdir. Cənubi Xəzər meqaçökəkliyi altına "udulma" effekti, litosfer miqyasında sıxlıq kontrastlarının və közmogen plitə sərhədi geometriyasının nəticəsi kimi şərh olunur. Bu geodinamik quruluş AKÇ və BA-da aşağıdakılara gətirib çıxarmışdır: * Sıxılma gərginliklərinin şimal-şərqdə intensifikasiyası, antiklinal oxların NW–SE istiqamətdə ritmik sıralanması; * Qırılma sındırıcı sistemlərin SHmax-a perpendikulyar şəkildə düzülməsi və lokal "tilt block" dinamikasının yaranması; * Ön zonada qatlanma-kəsilmə cəbhələrinin mərhələli qərbə irəliləməsi. ### **AKÇ və BA-nın fərqli inkişaf trayektoriyaları** AKÇ və BA inkişaf sürəti və rejimi baxımından fərqli davranış nümayiş etdirir. AKÇ, kollizion yükə həssas olaraq Pliosenin əvvəlindən ortalarınadək mərhələli artım göstərir, BA isə Pliosenin ortasında daha kəskin struktur yüksəlmələrlə seçilir. Bu asinxronluq, ehtimal ki, BA boyunca sağ-yanal komponentli transpressiyanın müqavimət kontrastlı litoloji paketlərlə rezonansına bağlıdır. Beləliklə: * AKÇ-də antiklinal zonalar boyunca tələlər uzunmüddətli akkumulyasiya-qatlanma sinxronluğu ilə "inkişaf etmiş tələ" mərhələsinə çatır; * BA-da isə gedişat "gec yetişmə–sürətli tələ formalaşması" ssenarisi ilə uyğun gəlir. ### **Çöküntütoplanma–subsidensiya–istilik əlaqələri** Mərkəzi hövzədə 0.4 mm/il-lik akkumulyasiya fonda sabit, lakin şelf və delta kənarlarında 3–6 mm/il-ə çatan yüksək sürətlər, istilik axının inversiyada olan mozaika yaratmasına səbəb olur. Sürətli çöküntü yığılması müəyyən sahələrdə istilik diffuziyasını azaldaraq daha yüksək yeraltı temperatur qradientlərini çevik şəkildə formalaşdıra bilər, lakin Cənubi Xəzərin dərin zonalarında ümumi istilik axını nisbi aşağı dəyərlər göstərir. Bunun nəticəsi olaraq: * BA üçün 3000–4000 m intervalında neft pəncərəsi sabit izlənir, 8000–8500 m intervalında isə qaz pəncərəsi pikə çatır; * AKÇ-də isə neft pəncərəsi 2.8–4.2 km aralığında olsa da, lokal yüksək konduktiv zonalarda 2.6 km-ə dəyazlaşır. --- **Səhifə 8** ## **Palçıq vulkanizmi və termal təsirlər** Palçıq vulkanizmi dərin maye sistemləri üçün "sürətli magistral" funksiyası daşıyır. Vulkan kanallarından keçən isti materialların gətirdiyi əlavə istilik, ətraf süxurlarda qısamüddətli (10³–10⁴ il) termal anomaliyalar yaradır. Bu anomaliyalar hidrokarbonların termodinamik yetişməsi üçün regional mənə daşımır, ancaq: * Gec karbohidrogen miqrasiya hadisələrini sürətləndirir; * Yüksək məsaməlilikli, məsud konduktiv laylarda "şirin nöqtələr"in (sweet spot) lokal inkişafına kömək edir; * Vulkan konusları yaxınlığında səthi istilik axını ölçmələrinə 5–9 mW/m² artım şəklində yansıyır. ## **Neft-qaz sistemi elementlərinin sinxronluğu** * **Mənbə süxuru:** Oliqosen–Aşağı Miosen Maykop kompleksləri, yüksək TOC (1.5–4.5%), kerogen tipləri II–III üstünlük təşkil edir. * **Örtük süxuru:** Pliosen pelitlər və marllar, aşağı permeabellik və qalın ardıcıllıqlar sayəsində effektiv sızdırmazlıq təmin edir. * **Kollektor layları:** Deltaik qumlar, dayaz-dəniz qumkarbonat paketlər; təsirli porozite 18–26%, keçiricilik 20–600 mD. * **Tələlər:** Antiklinal-örtülü tələlər, tərs qırılma seqmentləri ilə güclənmiş qatlanma tələləri; BA boyunca qalxım kənarlarında lateral örtülmə ilə kombinə olunmuş miks tip. ## **Risklər və qeyri-müəyyənlik** * Sıxılma gərginliklərinin zamanca dəyişməsi nəticəsində qırılma şəbəkəsinin reaktivasiya ehtimalı yüksəkdir; tələlərdə sızma riskini artırır. * Palçıq vulkanizmi ilə bağlı epizodik "şok boşalmalar" tələlərdəki təzyiq rejimini dəyişərək lokal dekompressiya yarada bilər. * Geotemperatur modellərinin kalibrlənməsi istilik axını xəritələrinin seyrəkliyi səbəbindən qeyri-müəyyənlik daşıyır; əlavə ölçmələr tələb olunur. ## **Alternativ modellər** * Dərin kök zonalarında litosferik miqyaslı "roll-back" mexanizminə bənzər arxitektonik yenidənqurulma ehtimalı, qərb yamacadaki asimmetrik qalxımları izah edə bilər. * Transpressiv zonalarda sağ-yanal komponentin payının artması, fold-thrust sistemlərinin "en echelon" tipində mərhələli təşkili ilə nəticələnmiş ola bilər; bu, BA xətti üzrə müşahidə olunan "flower structure" fəaliyyətini gücləndirir. --- **Səhifə 9** ## **Tətbiqi nəticələr və proqnoz** * Qaz pəncərəsi dərinliklərinin (8–8.5 km) BA üçün təsdiqi ultra-dərin hədəflərin (HP/HT rejim) texnoloji planlamasını tələb edir; buraxma temperaturu 170–210°C intervalı üçün risk qiymətləndirilməsi aparılmalıdır. * AKÇ-də neft pəncərəsinin 2.8–4.2 km intervalında sabit izlənməsi, antiklinal kəmərlər boyunca orta dərinlikli quyu dizaynı üçün əlverişli pəncərə yaradır; kollektor layların proqnozu üçün seysmik atribut analizinə üstünlük verilməlidir. * Palçıq vulkanizmi yaxınlığında yerləşən strukturlar üçün qaz sızması və geohazards risk modelləri hazırlanmalı, vent zonalarından uzaqlıq kriteriyası kimi ən azı 1.5–2.0 km radius saxlanmalıdır. ## **Metodoloji müşahidələr** * Çöküntütoplanma sürətinin mərkəzi hövzədə 0.4 mm/il olması, qalın ardıcıllıqların formalaşması üçün uzunmüddətli zaman pəncərəsinin (~10 Myr) zəruriliyini göstərir; bu, subsidensiyanın tektonik komponentinin əhəmiyyətini vurğulayır. * Sıxılma rejiminin AKÇ-nin şimal-şərqində intensivləşməsi, ehtimal ki, yerli litosfer qalınlaşması və köhnə rift-mirası ilə (qırılma zonalarının irsi zəifləmələri) bağlıdır; bu, antiklinal oxların paralellik dərəcəsini artırır. ## **Konseptual model** * **Gec Miosen:** Ərəbistan-Avrasiya kolliziyası aktivləşir; qərb yamac boyunca transpressiv stresslər, ilk qatlanma-qırılma cəbhəsi formalaşır. * **Erkən Pliosen:** Proqradasiya sürətlənir, Kür mənsəbi boyunca 6 mm/il-ə çatan akkumulyasiya, antiklinal zonalar aktivləşir, tələlərin ilkin doldurulması başlayır. * **Orta Pliosen:** BA xətti boyunca lokal qalxımlar kəskinləşir; palçıq vulkanizmi epizodları artar, neft pəncərəsi geniş miqyasda aktivdir. * **Gec Pliosen–Erkən Kvarter:** Qaz pəncərəsi dərin hüdudlarda maksimum fəaliyyət göstərir; dərin kollektorlar qazla yüklənir; termal rejim sabitləşir. ## **Gələcək işlər üçün çərçivə** * Yüksək ayırdetmə qabiliyyətli 3D seysmik-geomekanik kupləj modelləri ilə SHmax dinamizminin zaman içində izlənməsi; * Palçıq vulkanizmi ventlərinin termal-maye axını simulyasiyası və geotemperatur xəritələrində lokal düzəlişlər; * Çöküntütoplanma sürətlərinin paleomühit proksiləri (palinologiya, diatomit markerləri) ilə kalibrasiyası. --- **Səhifə 10** ## **Nəticələr** 1. AKÇ və BA daxil olan Cənubi Xəzər çökəkliyi sistemində faydalı qazıntılar, xüsusılə neft-qaz sistemləri paleotektonik və paleocoğrafi şəraitin birgə məhsuludur; Gec Miosen kolliziyası ilə induksiya olunmuş sıxılma rejimi burada əsas idarəedici rol oynamışdır. 2. Ərəbistan plitəsinin təsiri altında Qafqaz kolliziyalarının inkişafı Cənubi Xəzər meqaçökəkliyinin altına udulma mexanizmi ilə yoldaş olmuş, qərb yamacın formalaşmasında sıxılma gərginlikləri kolledici olmuşdur. 3. AKÇ və Bakı arxipelaqı intensiv sıxılma gərginliklərindən təsirlənmiş, şimal-qərbdən cənub-şərqə uzanan antiklinal zonallaşma və SHmax-a perpendikulyar qırılma şəbəkəsi ilə xarakterizə olunmuşdur. 4. AKÇ-nin lokal qalxımları morfoloji olaraq sıxılma gərginliklərinin təsirini əks etdirir; şimal-şərq seqmentində bu təsir yüksək intensivlikdədir. 5. Çöküntütoplanma sürəti məkanca və zamanca dəyişir: Cənubi Xəzərin mərkəzində 0.4 mm/il, şelfdə 3–4 mm/il, Kür mənsəbində 6 mm/il; çöküntü qalınlığı AKÇ mərkəzinə doğru 6–7 km-ə çatır. 6. Geotemperatur xəritələri AKÇ və BA üçün neftəmələgəlmə və qazəmələgəlmənin baş zonalarını ayırmışdır: BA-da 3000–4000 m (neft), 8000–8500 m (qaz); AKÇ-də isə neft pəncərəsi 2.8–4.2 km intervalında sabit izlənir. 7. Palçıq vulkanizmi yerli termal rejimi yüksəldir və maye miqrasiyasını sürətləndirir; ancaq regional miqyasda termal yetişmənin əsas sürücüsü tektonik-sedimentoloji balansdır. 8. AKÇ və BA-nın inkişaf sürəti eyni deyil; Pliosendə hər iki bölgədə artım müşahidə olunsa da, BA daha kəskin struktur yüksəlmələrlə fərqlənir. 9. Neft-qazlılıq potensialı sıxılma gərginlikləri, qatlanma-qırılma morfodinamikası və akkumulyasiya rejiminin uyğunlaşması ilə maksimal səviyyəyə çatır; antiklinal-örtülü tələlər üstünlük təşkil edir. --- **Səhifə 11** ## **Tövsiyələr** * AKÇ-nin şimal-şərq seqmentində NW–SE uzanmalı antiklinal kəmərlər üzərində 3D seysmik atribut analizləri genişləndirilməli, qırılma-örtülü tələlərin konturları dəqiqləşdirilməlidir. * BA boyunca ultra-dərin qaz hədəfləri üçün HP/HT mühəndislik protokolları (geomekanik pəncərə, quyu soyutma-rejim planlaması) hazırlanmalıdır. * Palçıq vulkanlarına yaxın strukturların risk xəritələrində 2 km-lik təhlükəsizlik buffer zonası nəzərə alınmalı, vent aktivliyinin seysmik mikromüşahidələri aparılmalıdır. * Geotemperatur xəritələrinin kalibrlənməsi üçün əlavə istilik axını ölçmələri və fiber-optik quyu temperatur profilləri tətbiq olunmalıdır. * Çöküntütoplanma proqnozlarında Kür mənsəbi reaktivliyinin iqlim-hidroloji dəyişmələrə həssaslığı inteqrasiya olunmalıdır. --- ## **Əlavə müşahidələr və sintetik göstəricilər** * SHmax azimutu 035–045°; Shmin azimutu 125–135°; qırılma düzənlikləri: 310–320° trend. * Qatlanma amplitudları: 120–650 m; dalğa uzunluğu 2.5–7.8 km, asimmetriya əmsalı 1.2–1.8. * Termal qradientlər: şelfdə 26–31°C/km, AKÇ mərkəzində 17–22°C/km, BA dərin zonalarında 15–19°C/km. * Kollektor porozitesi: 18–26%; keçiricilik: 20–600 mD; kapilyar giriş təzyiqi: 0.3–1.1 MPa. * Palçıq vulkanı vent temperaturu: 24–55°C; lateral termal təsir radiusu 0.8–1.5 km. --- **Səhifə 12** ## **Yekun** Bu tədqiqat göstərir ki, Cənubi Xəzər çökəkliyi sistemində faydalı qazıntıların mənşə mexanizmləri paleotektonik və paleocoğrafi amillərin inteqrasiyasına həssasdır. Ərəbistan plitəsinin kollizion təsiri ilə yaranmış sıxılma rejimi, AKÇ və BA üzrə antiklinal zonallaşmanı, qırılma şəbəkələrini və lokal qalxımları formalaşdıraraq neft-qaz sistemlərinin bütün komponentlərinin sinxron fəaliyyətini təmin etmişdir. Çöküntütoplanma sürətlərinin dəyişkənliyi, termal rejimin region üzrə mozaik xarakter almasına səbəb olmuş; geotemperatur xəritələri isə neft və qaz əmələgəlməsinin baş zonalarını etibarlı şəkildə ayırd etmişdir. Palçıq vulkanizmi, hər nə qədər regional termogenezis üçün ikincil faktor olsa da, lokal istilik və maye axını anomaliyaları ilə tələlərin doldurulmasına dinamika qatmışdır. Pliosendə müşahidə olunan inkişaf sıçrayışları, akkumulyasiya-tektonika kəsişməsinin pik mərhələsi kimi şərh olunur və bu mərhələnin izləri bu gün də struktur-morfoloji naxışlarda, termal xəritələrdə və palçıq vulkanizminin fəallığında oxunaqdadır. Bu çərçivə daxilində aparılacaq istiqamətli kəşfiyyat və təhlükə qiymətləndirməsi, AKÇ və BA-nın neft-qazlılıq potensialından daha effektiv istifadə edilməsinə imkan verəcək.